Çocuk, Genç ve Yetişkinlerde Şema Terapi

“Yeterince iyi değilim”, “İnsanlar sonunda beni bırakır” veya “Hata yapmamalıyım” gibi düşünceler bazen kişinin ilişkilerini ve kendisiyle kurduğu bağı zorlaştırabilir. Şema terapide amaç bu deneyimleri bir etiketle açıklamak değil; hangi durumlarda ortaya çıktıklarını anlamak ve daha esnek, ihtiyaçları gözeten baş etme yolları geliştirmektir.

Son güncelleme: 19 Ekim 2026

Şema Terapi Nedir?

Jeffrey Young tarafından geliştirilen şema terapi; bilişsel, davranışsal, duygusal ve kişilerarası yöntemlerden yararlanan bütüncül bir yaklaşımdır. “Şema”, kişinin kendisi, diğer insanlar ve ilişkiler hakkında geliştirdiği geniş örüntüleri; “mod” ise belirli anlarda öne çıkan duygu ve baş etme durumlarını anlatır. Bunlar tek başına psikiyatrik tanı değildir. [1]

Örneğin bir eleştiri karşısında yoğun yetersizlik hisseden kişi kendisini aşırı zorlayabilir, geri çekilebilir veya öfkelenebilir. Terapide olay, duygu, yorum, ihtiyaç ve davranış arasındaki bağ birlikte incelenir. Bu örnekler herhangi bir kişiye tanı koymak için kullanılmaz.

Hangi İhtiyaçlara Odaklanır?

Güvenli ilişkiler, anlaşılmak, kabul görmek, özerklik, duyguları ifade edebilmek, oyun ve kendiliğindenlik ile gerçekçi sınırlar bu yaklaşımın temel konuları arasındadır. Amaç geçmişte kimin hatalı olduğunu bulmak veya aileyi suçlamak değildir. Mizaç, yaşam olayları, ilişkiler ve mevcut koşullar birlikte ele alınır. [1]

Çocuklarda Şema Odaklı Çalışmalar

Çocuklarda yetişkinlere ait kavramlar ve uzun konuşma seansları aynı biçimde uygulanmaz. Çocuğun yaşına, dil ve oyun becerilerine göre öyküler, çizimler, kuklalar, duygu kartları ve oyun temelli çalışmalar kullanılabilir. Çocuğa “senin şeman bu” gibi kalıcı kimlik etiketleri verilmez.

Aile görüşmeleri çoğunlukla önemli bir parçadır. Ebeveynlerin duygulara yanıt verme, güvenli ve tutarlı sınırlar koyma ve zor anlarda çocuğa eşlik etme becerileri desteklenebilir. Çocuğun mahremiyeti ve güvenliği gözetilir. Çocuk ve ergen şema terapi uygulamaları için gelişime özgü eğitim ve yetkinlik gerekir. [2]

Gençlerde Şema Terapi

Ergenlikte kimlik gelişimi, bağımsızlaşma, akran ilişkileri ve aileyle değişen sınırlar önem kazanır. Şema odaklı çalışmalar; tekrarlayan ilişki çatışmaları, sert öz eleştiri, yoğun utanç, reddedilme hassasiyeti veya duygularla baş etmede zorlanma yaşayan bazı gençlerde, kapsamlı değerlendirme sonrasında düşünülebilir.

Görüşmelerde gencin hedefleri ve katılımı esas alınır. Ailenin hangi aşamalarda sürece katılacağı ve gizliliğin sınırları başlangıçta açıklanır. Ergenlikteki değişken tepkiler otomatik olarak kalıcı kişilik özellikleri veya kişilik bozukluğu şeklinde yorumlanmaz.

Yetişkinlerde Şema Terapi

Yetişkinlerde uzun süredir tekrarlayan ve işlevselliği etkileyen ilişki örüntüleri, kendilik algısıyla ilgili güçlükler ve bazı kişilik bozukluklarında değerlendirilebilen bir yaklaşımdır. Bazı yetişkin kişilik bozukluğu gruplarında randomize kontrollü çalışma desteği bulunmaktadır; bu sonuçlar bütün tanılara ve yaş gruplarına genellenemez. [3]

“Hayır” diyememe, sürekli onay arama, aşırı yüksek standartlar, yakınlıktan kaçınma veya ilişkilerde benzer çatışmaları tekrar yaşama gibi konular terapide ele alınabilir. Bu yaşantıların bulunması tek başına bir bozukluk anlamına gelmez; ihtiyaç ve yöntem seçimi bireysel değerlendirmeyle belirlenir.

Terapi Süreci Nasıl İlerler?

1. Değerlendirme: Başvuru nedeni, gelişim ve yaşam öyküsü, mevcut belirtiler, güçlü yönler ve güvenlik ihtiyaçları ele alınır.
2. Ortak bir açıklama ve hedef oluşturma: Tekrarlayan örüntüler günlük yaşamdan örneklerle anlaşılır; kişinin değiştirmek istediği alanlar belirlenir.
3. Çalışma aşaması: Uygun olduğunda düşünceleri gözden geçirme, imgeleme, sandalye çalışmaları, rol canlandırma ve davranış denemeleri kullanılabilir. Her teknik herkes için gerekli değildir; hazır oluş ve onam gözetilir.
4. Günlük yaşama aktarma: İhtiyaçları fark etme, sınır koyma, yardım isteme ve yeni davranışları deneme desteklenir.
5. İzlem: Belirtiler kadar ilişkiler, okul veya iş yaşamı ve kişinin belirlediği hedefler üzerinden ilerleme değerlendirilir.

Terapi geçmiş anıların doğruluğunu kanıtlayan bir yöntem değildir. Duygusal çalışmalar kişinin taşıyabileceği hızda yürütülür. Amaç yalnızca geçmişi konuşmak değil, bugünkü yaşamda daha işlevsel seçimler geliştirmektir. [1,2]

Bilimsel Kanıtlar Ne Söylüyor?

Kanıt düzeyi yaşa, başvuru sorununa ve uygulama biçimine göre değişmektedir. Yetişkinlerde bazı kişilik bozukluklarına ilişkin kontrollü çalışmalar bulunurken, çocuk ve gençlerde araştırmalar daha sınırlıdır. 2026 tarihli sistematik derleme çocuk, grup ve ebeveyn odaklı uygulamalarda umut verici bulgular bildirse de yöntem farklılıkları ve çalışma kısıtlılıkları nedeniyle güçlü etkililik sonuçlarına varılamadığını vurgulamaktadır. [3,4]

Bu nedenle çocuk ve gençlerde şema terapiyi tüm sorunlarda kanıtlanmış ilk seçenek olarak sunmak doğru değildir. Başvuru sorununa yönelik daha güçlü kanıtı olan tedaviler ve gerektiğinde bunlarla birlikte kullanılabilecek yöntemler görüşülmelidir. İyileşme veya belirli sürede kesin sonuç garantisi verilemez.

İlaç Tedavisiyle Birlikte Uygulanabilir mi?

Şema terapi bir psikoterapidir; ilaç tedavisi değildir. Eşlik eden depresyon, kaygı veya başka bir ruhsal bozukluk varsa uygun tedavi hekim değerlendirmesiyle ayrıca planlanabilir. Psikoterapiye başlamak mevcut ilaçları kendiliğinden bırakma gerekçesi değildir. Yetişkinlerin tıbbi değerlendirmesi gerektiğinde erişkin psikiyatrisiyle iş birliği yapılır.

Kaç Seans Sürer?

Herkes için geçerli sabit bir seans sayısı yoktur. Başvuru nedeni, örüntülerin süresi, eşlik eden durumlar, hedefler ve görüşmelere katılım planı etkiler. Başlangıçta görüşme düzeni ve gözden geçirme noktaları konuşulur; yarar görülmüyorsa yaklaşım yeniden değerlendirilir.

Aileler ve Yakınlar Nasıl Destek Olabilir?

• Duyguyu anlamaya çalışın; anlamak her davranışı kabul etmek demek değildir.
• “Sen zaten böylesin” gibi etiketler yerine somut durumları ve ihtiyaçları konuşun.
• Yaşa uygun sorumluluklar ve tutarlı sınırlar oluşturun.
• Terapiyi ceza veya kişiyi düzeltme yolu olarak sunmayın.
• Çocuk ve gencin mahremiyetine saygı gösterin; seansın bütün ayrıntılarını anlatmasını istemeyin.
• Gerekiyorsa kendi iletişim ve baş etme örüntülerinizi de terapistle ele alın.

Ne Zaman Değerlendirme Alınmalı?

Tekrarlayan ilişki çatışmaları, yoğun öz eleştiri, duygulardan kaçınma veya öfke ve kaygı günlük yaşamı belirgin etkiliyorsa değerlendirme yararlı olabilir. İlk görüşmede şema terapinin mi, başka bir yaklaşımın mı uygun olduğu belirlenir. Acil güvenlik riski bulunan durumlarda öncelik güvenliğin sağlanması ve uygun sağlık değerlendirmesidir.

Başvuru ve Randevu

Çocuk, genç veya yetişkin için şema terapi yaklaşımının uygunluğu ve görüşme süreci hakkında kliniğimizden bilgi alabilirsiniz. Yaşa ve başvuru nedenine uygun uzman yönlendirmesi değerlendirme sonrasında planlanır.

Randevu Talep Formu · 0 533 094 06 05

Kaynaklar

1. ISST. Schema Therapy: Central Concepts.
2. ISST. Schema Therapy for Children and Adolescents: Curriculum.
3. Bamelis ve arkadaşları. Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 2014.
4. Schema Therapy for Children and Adolescents: A Systematic Review of Individual, Group, and Parent-Based Interventions. Clinical Child and Family Psychology Review, 2026.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; bireysel değerlendirme, tanı ve tedavinin yerine geçmez. Görsel yapay zekâyla oluşturulmuş temsili bir terapi sahnesidir; gerçek bir danışanı göstermez.